1911 жылдың қаңтары. Троицкідегі баспаханадан қазақ тіліндегі жаңа журналдың алғашқы саны жарық көрді. Оның атауы — «Айқап». Сол кездегі қазақ қоғамы үшін бұл кезекті басылым емес, елдің көкейіндегі мәселелерді ашық талқылауға мүмкіндік берген жаңа қоғамдық мінбер еді. Бес жылға жуық уақыт ішінде журналдың 88 нөмірі жарық көріп, білім мен жерден бастап әйел теңдігі мен ұлттық мәдениетке дейінгі мәселелерді көтерді. Ең бастысы — «Айқап» қазақ оқырманын дайын жауапқа емес, өз қоғамының болашағы туралы ойлануға шақырды.

XX ғасырдың басындағы қазақ даласының ақпараттық кеңістігін бүгінгі өлшеммен елестету қиын. Интернет жоқ, радио мен теледидар жоқ, ақпараттың таралу жылдамдығы бүгінгідей емес. Қазақ тіліндегі мерзімді басылымдардың өзі санаулы болатын. Осындай кезеңде журнал шығару — техникалық немесе редакциялық мәселе ғана емес, қоғамдық қажеттілік еді.

1911 жылғы 10 қаңтарда Троицкіде Мұхамеджан Сералиннің редакторлығымен «Айқап» журналының алғашқы саны жарық көрді. Басылым 1911-1915 жылдары аралығында шығып, барлығы 88 нөмірге жетті. Алғашқы жылы айына бір рет жарық көрген журнал 1912 жылдан бастап айына екі рет шыға бастады. Таралымы мың данаға дейін жеткен.

Қазір мың дана аз көрінуі мүмкін. Бірақ ол кезең үшін бұл — қазақ қоғамының әр түкпіріне жетуге мүмкіндік беретін елеулі көрсеткіш. Оның үстіне «Айқаптың» ықпалын тек таралым санымен өлшеу жеткіліксіз. Журналдың тарихи салмағы оның қанша данамен шыққанында емес, сол даналардың әрқайсысы қандай ой таратқанында еді.

«Айқап» атауының өзі де сол дәуірдің қоғамдық көңіл күйін аңғартты. Қазақтың «қап» деп өкініш білдіретін сөзін атауына арқау еткен басылым өткендегі жіберілген мүмкіндіктерді еске алып қана қоймай, ендігі жерде сол қателіктерді қайталамауға шақырды. Бұл — жай ғана атау емес, журналдың бүкіл бағытын аңғартатын ұстаным еді.

«Айқаптың» басты ерекшелігі — қоғамдағы мәселелерді тіркеп қана қоймай, оларды ортаға салуында. Журнал беттерінде оқу-ағарту, жер, отырықшылық, қала салу, әдебиет, мәдениет, әйел мәселесі сияқты тақырыптар тұрақты көтерілді. Бұлардың әрқайсысы сол кездегі қазақ қоғамының күнделікті өмірімен тікелей байланысты болатын.

Мәселен, оқу-ағарту тақырыбы журнал үшін жеке адамның сауаттылығынан әлдеқайда кең мәселе еді. Білімді ұрпақ тәрбиелеу, мектеп ашу, жастардың оқуға ұмтылуы — ұлттың болашағына қатысты мәселе ретінде қарастырылды. «Айқап» білімді қоғамның алға жылжуының басты шарттарының бірі ретінде көрсетті.

Жер мәселесі де басылым назарынан тыс қалмады. Қазақ даласындағы жердің тарылуы, халықтың қоныстануы, отырықшылыққа көшу, елді мекендер қалыптастыру мәселелері журнал беттерінде қызу талқыланды. Бұл тақырыптардың барлығы бір-бірінен бөлек тұрған жоқ. Жердің тағдыры — шаруашылықтың, ал шаруашылықтың жағдайы — халықтың әлеуметтік болашағы деген түсінік қалыптасты.

Осы тұста «Айқаптың» ұлттық сананы оятудағы рөлі анық байқалады. Журнал жеке адамның басындағы немесе белгілі бір өңірдегі мәселені жалпы қоғамға қатысты мәселе ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Бір ауылдың, бір рудың немесе бір аймақтың мәселесі басылым бетіне шыққанда, оны басқа өңірдегі оқырман да көрді. Осылайша жергілікті мәселе қоғамдық пікірдің нысанына айналды.

«Айқаптың» қазақ даласын ақпарат арқылы жақындастырғанын журналға келген хаттар мен хабарлардан да көруге болады. Басылымға Ташкенттен, Верныйдан, Шымкенттен, Әулиеатадан, Оралдан, Қостанайдан, Торғайдан, Ақтөбеден, Маңғыстаудан, Бөкей Ордасынан, Омбыдан, Қапалдан, Семейден, Аягөзден және басқа өңірлерден материалдар түсіп отырған. Бұл деректердің маңызы зор.

Өйткені ол заманда бір өңірде болып жатқан оқиғаның екінші өңірге жетуі үшін уақыт керек еді. Ал «Айқап» әр жерден келген хат-хабарды бір басылымның бетіне жинақтап, оны мыңдаған оқырманға жеткізді. Сөйтіп, журнал қазақ даласының әр бөлігін ортақ ақпараттық кеңістікке біріктірді.

Бүгінгі оқырман үшін бұл қалыпты көрінуі мүмкін. Қазір бір қаладағы оқиға бірнеше секунд ішінде елдің басқа аймағына тарайды. Ал «Айқап» заманында қазақ қоғамының әр түкпіріндегі адамдардың бір-бірінің жағдайынан хабардар болуының өзі ұлттық бірлікті нығайтатын маңызды ақпараттық мүмкіндік болды.

Журналдың қоғамдық сипаты оның оқырманмен қарым-қатынасынан да байқалды. «Хабаршыларымыздан», «Ашық хат», «Басқармадан жауап», «Фельетон», «Өлең-жыр» сияқты айдарлардың болуы басылымның біржақты ақпарат таратумен шектелмегенін көрсетеді. Оқырман хат жазды, пікір білдірді, өз өңіріндегі жағдайды жеткізді. Редакция сол материалдарды жариялап, оларды көпшілік талқысына ұсынды.

Осы арқылы «Айқап» оқырманды жай ғана ақпаратты қабылдаушы деңгейінде қалдырмай, қоғамдық пікірдің қалыптасуына қатыстырды. Бұл — сол кездегі қазақ баспасөзі үшін үлкен қадам.

Журнал көтерген мәселелердің ішінде әйел тағдырының да орны бөлек. Қазақ әйелінің білім алуы, қоғамдағы орны, отбасындағы жағдайы сияқты мәселелер сол кезеңде өткір болатын. «Айқап» бұл тақырыптарды жеке отбасының мәселесі ретінде емес, тұтас қоғамның болашағына әсер ететін әлеуметтік мәселе ретінде қарастырды.

Әйелдің білім алуы — бір адамның тағдыры ғана емес, кейінгі ұрпақтың тәрбиесі мен сауатына әсер ететін мәселе. Сондықтан әйел теңдігі мен білімін сөз ету арқылы журнал қазақ қоғамының жаңаруына қатысты кеңірек мәселені көтерді.

Дегенмен «Айқаптың» тарихи рөлін оның көтерген тақырыптарының тізімімен ғана шектеуге болмайды. Оның негізгі маңызы — осы мәселелердің бәрін бір қоғамдық әңгімеге айналдыра алғанында.

Қазақ неге білім алуы керек?
Жер мәселесін қалай шешу қажет?
Отырықшылықтың пайдасы мен қиындығы қандай?
Қоғамды жаңарту үшін не істеу керек?
Әйелдің білім алуы неге маңызды?

Бұл сұрақтардың әрқайсысы сол заман үшін нақты өмірлік мәселеден туындады. Бірақ олардың барлығы бір ортақ сұраққа келіп тірелді: қазақ қоғамы өз болашағын қалай қалыптастырады?

Ұлттық сана да дәл осындай сұрақтардан басталады. Өзінің жағдайын түсіну, қоғамдағы проблеманы ашық айту, болашақ туралы пікір қалыптастыру, өзгерістің қажеттігін сезіну — халықтың қоғамдық ойының өсуіне ықпал ететін үдеріс. «Айқап» қазақ оқырманын осы үдеріске тартты.

Осы тұрғыдан алғанда, журналдың ұлттық санаға ықпалын «ұлттық идеяны насихаттады» деген бір сөйлеммен ғана түсіндіру жеткіліксіз. «Айқап» ұлттық сананы дайын ұрандар арқылы емес, қоғамдық мәселелерді талқылау арқылы қалыптастырды. Оның беттеріндегі пікірталастар оқырманды өз қоғамына сырт көзбен қарауға, мәселелердің себебін іздеуге және болашаққа қатысты ой түюге жетеледі.

Журналдың тағы бір ерекшелігі — әдебиет пен мәдениетті де қоғамдық дамудан бөлек қарамағаны. Өйткені ұлттық сана тек әлеуметтік немесе саяси мәселелер арқылы қалыптаспайды. Тіл, әдебиет, мәдениет, тарихи жад — халықтың өзін өзі тануының маңызды бөліктері. Сондықтан «Айқап» қазақтың рухани өміріндегі мәселелерді де баспасөз арқылы талқылауға мүмкіндік берді.

Бүгін «Айқап» беттерін парақтағанда, бір нәрсе анық байқалады: 1911 жылғы қазақ қоғамы өз болашағына алаңдады. Ал сол алаңды қоғамдық пікірге айналдырған құралдардың бірі — осы журнал болды.

Арада 115 жыл өтті. Ақпарат тарату тәсілі түбегейлі өзгерді. Бір кездері оқырман журналдың келесі санын күтсе, бүгінде жаңалық телефон экранына бірден келеді. Бұрын редакцияға хат бірнеше күн, тіпті апта жүріп жетсе, қазір оқырман пікірі әлеуметтік желіде бірден жарияланады.

Бірақ технологияның өзгеруі журналистиканың негізгі міндетін өзгерткен жоқ.

Қоғамдағы маңызды мәселені дер кезінде көру, оны нақты дерекпен жеткізу, әртүрлі пікірді ортаға салу және оқырманды ойландыру — журналистиканың негізгі қызметтерінің бірі болып қала береді. «Айқаптың» тәжірибесі осыны көрсетеді.

Бүгінгі журналист үшін журнал мұрасынан алатын сабақ та осында. Ақпараттың көп болуы журналистиканың сапасын автоматты түрде арттырмайды. Маңыздысы — қоғамға қажетті сұрақты дәл табу және сол сұрақты жауапкершілікпен қоя білу.

«Айқап» бес жылға жуық уақыт өмір сүрді. 1911 жылдан 1915 жылға дейін 88 нөмірі жарық көрді. Бірақ оның тарихи маңызын осы сандармен өлшеу мүмкін емес. Өйткені басылымның ғұмыры соңғы нөмірі жарық көрген күні аяқталған жоқ.

Ол көтерген білім, жер, әйел, мәдениет, әдебиет мәселелері кейінгі қазақ баспасөзінің күн тәртібінде де жалғасын тапты. Ал оның ең үлкен жетістігі — қазақ қоғамын өз мәселесі туралы сөйлете білуі еді.

«Айқап» халыққа дайын жауап ұсынған жоқ. Ол сұрақ қойды. Сол сұрақтарды талқылауға мүмкіндік берді. Оқырманды өз қоғамының жағдайына бейжай қарамауға шақырды.

Сондықтан «Айқаптың» ұлттық сананы оятудағы рөлін оның тарихта қалған атауынан емес, қазақ қоғамының ойлау жүйесіне енгізген өзгерісінен іздеген жөн.

Бір ғасырдан астам уақыт бұрын Троицкідегі шағын баспаханадан шыққан журналдың бүгінге жеткен ең үлкен мұрасы — қоғамға маңызды сұрақ қоя білудің өзі ұлттық сананың оянуына бастайтын күш екенін дәлелдеуі.

Жанказы Айсана, Иликова Аружан

ҚазҰУ-дың 1 курс студенттері.

Ғылыми жетекші: фил.ғ.к., профессор Р.С.Жақсылықбаева